آشنايي با بيماري هاي لوزالمعده (پانکراس)

در .

پانكراس (لوزالمعده) به همراه كبد، از غدد دستگاه گوارش هستند. از نظر لغوي pan به معني همه (all) و kreas به معني گوشت و تن است (در فارسي به آن خوش گوشت هم مي گويند).

اين غده از بافت نرم لوبوله (بخش بخش كوچك) تشكيل شده است.محل آن ديواره پشتی شكم، پشت معده است و از دوازدهه تا طحال (به صورت تقريباً افقي) كشيده شده است. پانكراس در جلوي مهره هاي اول و دوم كمري قرار دارد و داراي رنگ صورتي مايل به خاكستري و بافتي نسبتاً ترد است. طول پانكراس (لوزالمعده) حدود 15 تا 20 سانتي متر و عرض آن حدود 5/2 تا چهار سانتي متر است. ضخامت آن حدود يك تا دو سانتي متر است و وزن آن حدود 90 گرم است.مجراى اصلى پانکراس به نام «مجراى ویرسونگ» پس از اتصال مجراى مشترک صفراوى به دوازدهه متصل مى شود.این غده، یک غده مختلط (برون ریز و درون ریز) است که از بیرون توسط کپسولی از بافت همبند پوشیده شده که استطاله‌هایی از آن به درون غده نفوذ کرده و آن را به لبولهای نامشخصی تقسیم می‌کند. بافت همبند بین لبولی حاوی جسمکهای پاسینی و گانگلیون می‌باشد. این غده دارای ترشحات بسیاری است که برای هضم مواد غذایی مورد نیاز هستند.در نبود ترشحات آنزیمی پانکراس، هضم و جذب دچار مشکل می شود. استفاده از رژیم غذایی غنی از پروتئین، کربوهیدرات و لیپید به مدت طولانی، غلظت آنزیمها را در شیره پانکراس افزایش می دهد.
قسمت مترشحه خارجی لوزوالمعده
این قسمت در لوزوالمعده از نوع خوشه‌ای مرکب است که از آسینیهای ترشحی و مجاری تشکیل یافته است.  آسینیهای ترشحی از نوع سروزی هستند و از تعدادی سلول هرمی تشکیل شده‌اند که سلولها در قسمت راسی خود حاوی ذرات زیموژن (پیش‌ساز) می‌باشند.
غده پانکراس ترشح خارجی خود را به صورت یک محلولی شفاف قلیایی تولید و ترشح می کند. خود این ترشحات توسط هورمونهایی به نام «سکرتین» و «کوله سیستوکینین» تحریک می شود و تخلیه ترشحات توسط عصب «پاراسمپاتیک » انجام میگیرد.
همین دو تا هورمون « سکرتین و کوله سیستوکینین» هم بوسیله سلولهای مخاطی دوازدهه و در پاسخ به محرک  های مخصوصی انجام می پذیرد؛ مثلا اسید موجود در دوازدهه موجب آزاد شدن «سکرتین» می شود و چربی ها و پروتئینهایی که از گوارش محتویات مجرای دوازدهه حاصل میشوند باعث آزاد شدن «کوله سیستوکینین» می شوند. به این ترتیب کار ترشحات پانکراس با این نظم و دقت شگفت انگیز تنظیم می شود.
قسمت مترشحه داخلی لوزوالمعده
این بخش از حدود یک میلیون جزایر لانگرهانس تشکیل شده است که با میکروسکوپ نوری به صورت توده‌های روشن در بین آسینیها دیده می‌شوند. جزایر لانگرهانس متشکل از طنابهای سلولی و مویرگهای منفذدار در بین آنها می‌باشند که مجموعا توسط الیاف رتیکولر ، احاطه شده‌اند. سلولها و رگها در جزایر لانگرهانس بوسیله رشته‌های سمپاتیک ، عصب‌ دهی شده‌اند
اختلالات لوزالمعده
التهاب پانکراس(پانکراتیت)
آنزيم‌هاي لازم براي هضم مواد غذايي، به صورت غيرفعال و داخل کيسه‌هايي ميکروسکوپي در لوزالمعده ذخيره شده اند که پس از خوردن غذا به وسيله محرک‌هاي عصبي و شيميايي به داخل دوازدهه مي ريزند. سپس در آنجا به وسيله موادي که از جدار روده آزاد مي ‌شوند و محيط قليايي که به وسيله ترشحات صفرا ايجاد مي‌ شود، به صورت فعال درآمده و شروع به هضم مواد غذايي مي‌ کنند.اگر اين آنزيم‌ها به جاي دوزادهه، در داخل بافت پانکراس فعال شوند، شروع به از بين بردن و هضم بافت خود پانکراس کرده که به اصطلاح "پانکراتيت" يا " التهاب لوزالمعده" ناميده مي ‌شود.
بر حسب عامل ايجاد کننده و شدت آن ممکن است التهاب لوزالمعده خفيف و گذرا و يا شديد و کشنده باشد.
دو نوع التهاب لوزالمعده داريم : پانکراتيت حاد و پانکراتيت مزمن.
پانکراتيت حاد:

عواملي که التهاب حاد لوزالمعده را موجب مي ‌شوند شامل اختلالات مادرزادي، عفونت‌هاي ويروسي، ضربه‌هاي شکمي، الکل، سنگ‌هاي صفراوي، افزايش چربي خون ، بعضي داروها و برخي عوامل ديگر هستند. بسته به خصوصیات اپیدمیولوژیک مناطق مختلف علل متفاوتی دارد. در کشور امریکا و تعدادی از کشورهای اروپایی اکثر موارد پانکراتیت حاد به دنبال مصرف الکل است، در ایران اغلب موارد ( ۵۰٪ موارد ) پانکراتیت حاد ناشی از سنگ‌های صفراوی است . بیشترین شیوع سنی در گروه سنی ۵۰-۴۱ سال است . مرگ و میر پانکراتیت حاد حدود ۱۰٪ است . علائم پانکراتیت حاد عبارتند از درد شکمی شدید، تهوع، استفراغ، تعریق، درد عضلانی، تورم و نفخ شکم، بی حالی، تب، افت فشارخون و حتی شوک
.پانکراتيت مزمن:
در مواردي که اشکالات آناتومي‌، مصرف طولاني مدت الکل و يا سنگ‌هاي صفراوي مکرر عامل ايجاد التهاب باشند، نسج پانکراس به تدريج از بين رفته و پانکراتيت مزمن ايجاد مي ‌شود که بر اساس شدت آن، موجب علايمي ‌چون درد شکم پس از خوردن غذا، اسهال طولاني مدت ناشي از هضم نشدن مواد غذايي، کاهش وزن و حتي در موارد شديد‌تر افزايش قند خون مي ‌شود.یکی دیگر از علل التهاب لوزالمعده افزایش بیش از حد کلسیم در خون میباشد. اگر غده پاراتیروئید دچار پرکاری شود و یا عوامل دیگری باعث افزایش کلسیم در خون شود، معمولا منجر به التهاب لوزالمعده به طور حاد می شود که به مرور منجر به پانکراتیت مزمن و سنگریزه¬های کلسیمی در مجاری پانکراس خواهد شد.همچنین «هیپرلیپیدمی» یا افزایش چربی باعث التهاب پانکراس میشود.
علایم‌ شایع‌
پانکراتیت‌ حاد شدید: درد شکمی‌ شدید ،استفراغ‌ ،تورم‌ و نفخ‌ شکم‌ ،تب ،درد عضلانی‌ ريا،افت‌ فشارخون‌
پانکراتیت‌ مزمن‌: درد پایدار خفیف‌ تا شدید اغلب‌ پس‌ از غذا، در قسمت‌ فوقانی‌ شکم‌ که‌ گاهی‌ به‌ پشت‌ یا سراسر شکم‌ انتشار دارد. این‌ درد ممکن‌ است‌ حالت‌ مبهم‌، سوزشی‌، مالشی‌ یا خنجری‌ داشته‌ باشد. دوره‌های‌ درد ممکن‌ است‌ روزها یا هفته‌ها به‌ طول‌ بینجامد ولی‌ به‌ ندرت‌ کمتر از یک‌ روز ادامه‌ دارد. یرقان (زردی‌ پوست‌ و چشم‌ها) ،کاهش‌ وزن‌ سریع‌
علل‌

•         اعتیاد به‌ الکل‌
•         بیماریهای‌ کیسه‌ صفرا یا مجاری‌ صفراوی‌
•         انسداد مجرای‌ لوزالمعده‌ در اثر سنگ‌، جوشگاه‌ تشکیل‌ شده‌ در اثر التهاب‌ یا رشد آهسته‌ سرطان (به‌ ندرت‌)
•         آسیب‌ شکمی‌
•         عفونت های ویروسی
•         بالا بودن‌ چربی‌های‌ خون
•         تومورها
•         داروها
•         ضربه‌ یا جراحی‌ شکم‌

عوامل‌ افزایش‌ دهنده‌ خطر

•         تغذیه‌ نامناسب‌؛ چاقی
•         سوءمصرف‌ الکل
•         مصرف‌ داروهایی‌ نظیر داروهای‌ گروه‌ سولفا، آزاتیوپرین، کلروتیازید یا داروهای‌ کورتونی‌

عواقب‌ مورد انتظار

پانکراتیت‌ حاد اغلب‌ با مراقبت‌های‌ ویژه‌ قابل‌ علاج‌ است‌. درمان‌ عبارتست‌ از دادن‌ استراحت‌ کامل‌ به‌ لوله‌ گوارش‌ و برقراری‌ تغذیه‌ وریدی‌. پانکراتیت‌ حاد در  5 % موارد به‌ درمان‌ پاسخ‌ نداده‌ و در نهایت‌ کشنده‌ است‌. پانکراتیت‌ مزمن‌ ممکن‌ است‌ سال‌ها باعث‌ حملات‌ مکرر پانکراتیت‌ حاد گردد.

عوارض‌ احتمالی‌

•         دیابت شیرین
•         کمبود مزمن‌ کلسیم
•         عفونت‌ ثانویه‌ باکتریایی‌ لوزالمعده‌
•         خونریزی‌ شدید و تخریب‌ لوزالمعده
•         تشکیل‌ کیست‌ یا آبسه‌ در لوزالمعده‌

درمان‌ اصول‌ کلی‌

•         بررسی‌های‌ تشخیصی‌ ممکن‌ است‌ شامل‌ آزمایش‌های‌ خون‌ و ادرار، اسکن‌ رادیوایزوتوپ‌، رادیوگرافی‌ شکم‌، سی‌تی‌ اسکن‌ یا سونوگرافی‌ لوزالمعده‌، و آندوسکوپی‌ باشد
•         در پانکراتیت‌ حاد معمولاً بستری‌ کردن‌ بیمار در بیمارستان‌ برای‌ تجویز مایعات‌ وریدی‌، کنترل‌ درد و استفراغ‌، و اصلاح‌ اختلالات‌ متابولیسمی‌ (جبران‌ کمبود کلسیم‌ و منیزیوم‌) لازم‌ است‌. جراحی‌ ممکن‌ است‌ در موارد وجود سنگ‌های‌ صفراوی‌، زخم‌ معده‌ سوراخ‌ شده‌، یا تخلیه‌ منبع‌ عفونت‌ لازم‌ باشد.
•         درمان‌ پانکراتیت‌ مزمن‌ ممکن‌ است‌ به‌ طور سرپایی‌ با تجویز داروها، تنظیم‌ رژیم‌ غذایی‌، و منبع‌ مصرف‌ الکل‌ صورت‌ گیرد
داروها

•         مسکن ها
•         آنزیم های‌ هضم‌کننده‌ غذا که‌ لوزالمعده آسیب‌ دیده‌ قادر به‌ تولید آنها نیست‌.
•         آنتی بیوتیک ها، در صورت‌ بروز عفونت‌ باکتریایی‌
•         داروهای‌ مهارکننده‌ اسید معده‌
•         انسولین، در صورت‌ وجود دیابت
فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری
در پانکراتیت‌ حاد، استراحت‌ در بستر یا، اگر در حالت‌ نشسته‌ راحت‌تر هستید، استراحت‌ به‌ حالت‌ نشسته‌ برروی‌ صندلی‌ توصیه‌ می‌شود. با برطرف‌ شدن‌ علایم‌، فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری های‌ طبیعی‌ خود را به‌ تدریج‌ از سر بگیرد. در پانکراتیت‌ مزمن‌ محدودیتی‌ از نظر فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری وجود ندارد.
رژیم‌ غذایی‌ :

رژیم‌ کم‌ چربی‌ به‌ صورت‌ وعده‌های‌ کم‌ حجم‌ و متعدد توصیه‌ می‌شود. مصرف‌ الکل بایستی به‌ کلی‌ قطع‌ شود.
درچه شرایطی باید به پزشک مراجعه نمود؟

•         اگر شما یا یکی‌ از اعضای‌ خانواده‌ تان دارای‌ علایم‌ پانکراتیت‌ حاد باشید.
•         بروز موارد زیر در حین‌ یا پس‌ از درمان‌:
o        یرقان (زردی‌ پوست‌ و چشم‌ها)
o        تب‌ 3/38 درجه‌ سانتیگراد یا بالاتر
o        کاهش‌ وزن‌ مداوم‌
o        علایم‌ کمبود کلسیم نظیر انقباضات‌ عضلانی‌ یا تشنج‌
o          
سرطان لوزالمعده و پانکراتیت
سرطان لوزالمعده ممکن است به دنبال پانکراتيت مزمن ايجاد شود و يا خود عامل پانکراتيت حاد باشد. عواملي چون الکل، سيگار و برخي مواد سمي‌ و شيميايي را مي ‌توان جزو علل سرطان لوزالمعده به حساب آورد. علايمي‌ مثل درد شکم، لاغري و زردي از علايم سرطان پانکراس مي ‌باشند.